Κάτι τρέχει στον Έβρο

Από τον Αλέξανδρο Πολίτη

Στην Αλεξανδρούπολη σχεδιάζουμε το πώς θα φτάνουν “δυνάμεις κι εφόδια” μέχρι τη Μολδαβία. Στα Πομακοχώρια συζητάμε το πώς θα φτάνει ένα παιδί στο σχολείο που θέλουν οι γονείς του. Το πρώτο λέγεται στρατιωτική κινητικότητα. Το δεύτερο, άμα μπλέξει στις γνωστές μας “δημόσιο-αγκυλώσεις”, καταντά οικογενειακή υπερπροσπάθεια.

Για σήμερα και πάλι τέσσερα θέματα, λοιπόν, που αξίζει να τα δούμε μαζί, χωρίς όμως να τα πολτοποιήσουμε. Η πρόταση Δένδια για έναν προστατευμένο ευρωπαϊκό διάδρομο, ο στρατιωτικός κι ενεργειακός ρόλος της Αλεξανδρούπολης, η έκκληση του Ιρφάν Μεχμέτ Αλή για “περισσότερες” εκπαιδευτικές επιλογές και η παρέμβαση του Μπενιαμίν Κόντε στη Βαρσοβία. Διαφορετικές υποθέσεις, κοινή απαίτηση: η Θράκη να αποκτήσει ουσιαστικό βάρος και οι άνθρωποί της ουσιαστικό λόγο. Διότι το να σε δείχνουν στον χάρτη είναι εύκολο.

Το να σε ακούνε, θέλει περισσότερη δουλειά. Ο διάδρομος χρειάζεται και δρόμο

Στις 29 Σεπτεμβρίου, στην εκδήλωση “Connecting Europe Days” στις Βρυξέλλες, ο Νίκος Δένδιας πρότεινε να αξιοποιηθεί η Ελλάδα ως παράδειγμα ευρωπαϊκής συνδεσιμότητας και προστασίας υποδομών. Αναφέρθηκε στην Αλεξανδρούπολη και στον άξονα που κατευθύνεται βόρεια, μέσω Βουλγαρίας και Ρουμανίας, προς τη Μολδαβία. Η λογική είναι κατανοητή: οι μεταφορές στρατιωτικών δυνάμεων και υλικού χρειάζονται δίκτυα ενεργειακά κυρίως που αντέχουν, συνεργάζονται και προστατεύονται.

Εδώ μπαίνει το περίφημο dual-use. Ελληνιστί, υποδομές διπλής χρήσης: λιμάνια, δρόμοι και σιδηρόδρομοι που εξυπηρετούν την πολιτική οικονομία και μπορούν να υποστηρίξουν ακόμη και στρατιωτικές μετακινήσεις. Μια γέφυρα, βλέπετε, δεν συγκινείται από ευρωπαϊκά συμπεράσματα. Ή αντέχει το φορτίο ή δεν το αντέχει. Και το τρένο, όσο ευρωπαϊκός κι αν είναι ο προορισμός του, θέλει γραμμή, συντήρηση και διαθέσιμη χωρητικότητα.

Ας μη σπεύσουμε, πάντως, να εγκαινιάσουμε με το μυαλό μας έναν έτοιμο, θωρακισμένο διάδρομο. Πρόκειται για πρόταση. Η συγκεκριμένη παρέμβαση δεν ισοδυναμεί με έγκριση συνολικού έργου, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση και ημερομηνία παράδοσης. Μεταξύ εξαγγελίας και λειτουργίας μεσολαβούν μελέτες, συμφωνίες, διασυνοριακός συντονισμός και χρήματα. Εν αναμονή των εγκρίσεων, καλόν είναι να παραμένει συγκρατημένος κι ο ενθουσιασμός των κορδελοκοπτών.

Το κρίσιμο στοιχείο της πρότασης είναι η προστασία. Δεν αρκεί να μετακινείται ένα φορτίο γρήγορα, αν ένα κρίσιμο σημείο μπορεί να αχρηστευθεί ανά πάσα ώρα και στιγμή και να παραλύσει όλη τη διαδρομή. Αυτό σημαίνει σχεδιασμό ασφάλειας, εναλλακτικές συνδέσεις, δυνατότητα αποκατάστασης και καθάριες αρμοδιότητες. Η ανθεκτικότητα δεν είναι επίθετο που προσθέτουμε σε ένα δελτίο Τύπου για να πάρει ύψος η παράγραφος. Είναι η απάντηση στο πρακτικό ερώτημα: τι κάνουμε όταν κάτι πάει στραβά;

Ο Σενέκας, στην 71η επιστολή προς τον Λουκίλιο, παρατηρεί, σε ελεύθερη απόδοση, ότι “κανένας άνεμος δεν ευνοεί εκείνον που δεν ξέρει σε ποιο λιμάνι κατευθύνεται”. Για την Αλεξανδρούπολη το ερώτημα είναι εξίσου συγκεκριμένο: ποιο έργο χρειαζόμαστε; ποιος το πληρώνει; και ποιος λογοδοτεί για την ολοκλήρωσή του; Διότι χωρίς αυτά, ακόμη κι ο ευνοϊκότερος γεωπολιτικός άνεμος μπορεί απλώς να μας ανακατεύει τα χαρτιά.

Λιμάνι, ενέργεια και ο λογαριασμός του κατοίκου

Η στρατηγική σημασία της Αλεξανδρούπολης, έχει ήδη πρακτικό περιεχόμενο. Ο αμερικανικός στρατός χρησιμοποιεί το λιμάνι για μετακινήσεις μεγάλου όγκου εξοπλισμού προς την Ευρώπη. Η δυνατότητα εκφόρτωσης στο Αιγαίο και συνέχισης διά ξηράς προσφέρει εναλλακτική διαδρομή προς την ανατολική πτέρυγα, χωρίς να απαιτείται θαλάσσια διέλευση από τα τουρκικά Στενά για το συγκεκριμένο φορτίο. Πρόκειται για επιλογή με αξία, όχι για μαγικό διακόπτη που καταργεί τη γεωγραφία ή τις υπόλοιπες διαδρομές.

Δίπλα στο λιμάνι βρίσκεται το ενεργειακό κεφάλαιο. Η Gastrade ανακοίνωσε την έναρξη εμπορικής λειτουργίας του τερματικού LNG την 1η Οκτωβρίου 2024. Η υποδομή δίνει δυνατότητα εισαγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου από διαφορετικές πηγές και διοχέτευσής του στα διασυνδεδεμένα δίκτυα. Ο Κάθετος Διάδρομος αφορά τη μεταφορά φυσικού αερίου προς βορρά. Δεν ταυτίζεται με τον στρατιωτικό διάδρομο, επειδή βολεύει να τους ζωγραφίζουμε με το ίδιο βελάκι.

Η διαφοροποίηση προμηθειών περιορίζει την εξάρτηση από έναν προμηθευτή. Δεν εγγυάται, όμως, από μόνη της φθηνό αέριο, συνεχή πλήρη αξιοποίηση ή αυτόματα οφέλη σε κάθε νοικοκυριό. Χρειάζονται ανταγωνιστικές τιμές, διαθέσιμες ποσότητες και λειτουργικές διασυνδέσεις. Το LNG δεν έχει ενσωματωμένο κουμπί «μείωση λογαριασμού», όσο κι αν θα βόλευε να το πατάμε μαζί με τον διακόπτη On στο καλοριφέρ μας.

Το ίδιο ισχύει για την τοπική ανάπτυξη. Περισσότερη δραστηριότητα μπορεί να φέρει δουλειές, υπηρεσίες, τεχνογνωσία και παραγγελίες. Το αν θα τις φέρει σε βάθος και με διάρκεια χρόνου, εξαρτάται από τις επιλογές που θα γίνουν. Χρειάζεται κατάρτιση, συμμετοχή τοπικών επιχειρήσεων, εμπορική αξιοποίηση και υποδομές που υπηρετούν την πόλη. Η γεωπολιτική υπεραξία δεν κατατίθεται αυτομάτως στον τραπεζικό λογαριασμό του κατοίκου.

Η αναβάθμιση συνοδεύεται κι από ευθύνες: προστασία κρίσιμων εγκαταστάσεων, πολιτική προστασία, περιβαλλοντική εποπτεία και αξιόπιστη ενημέρωση. Ούτε μόνιμη θριαμβολογία ούτε καθημερινό προσκλητήριο πανικού. Αν η περιοχή προσφέρει υπηρεσίες ευρωπαϊκής σημασίας, δικαιούται να ζητά αντίστοιχη συνέπεια από τις επενδύσεις. Όχι να εισπράττει τα εύσημα επισήμως και να ψάχνει τις ανύπαρκτες υποδομές έως τώρα, ανεπισήμως.

Σχολική επιλογή με αξιοπρέπεια

Η δημόσια τοποθέτηση του Ιρφάν Μεχμέτ Αλή, όπως αποτυπώνεται στην ανάρτησή του, βάζει ένα καθαρό αίτημα: δυνατότητα πρόσβασης σε ελληνόγλωσσο δημόσιο σχολείο για όσους γονείς την επιθυμούν, διατήρηση της πομακικής και επιλογή της τουρκικής για όσους τη θέλουν. Ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται ως Έλληνας Πομάκος και μουσουλμάνος. Δεν χρειάζεται να του εξηγήσει κάποιος τρίτος, τι «κανονικά» θα έπρεπε να είναι.

Η θρησκεία, η μητρική γλώσσα, η ιθαγένεια και η εθνική ταυτότητα συνδέονται στην προσωπική διαδρομή κάθε ανθρώπου, αλλά δεν είναι η ίδια πληροφορία. Το να τις αντιμετωπίζουμε σαν υποχρεωτικό πακέτο θυμίζει εταιρεία τηλεφωνίας: ζήτησες μία υπηρεσία κι ανακάλυψες ότι σε έδεσαν με άλλες τρεις. Μόνο που εδώ δεν μιλάμε για συμβόλαιο κινητής τηλεφωνίας. Μιλάμε για παιδιά, οικογένειες και αξιοπρέπεια.

Το αίτημα δεν τεκμηριώνει ότι κάθε μουσουλμανόπαιδο στη Θράκη υποχρεώνεται γενικώς να μάθει τουρκικά. Θέτει το ζήτημα των διαθέσιμων επιλογών στα συγκεκριμένα χωριά και των πρακτικών εμποδίων πρόσβασης. Άλλο μια δυνατότητα που υπάρχει στο χαρτί και άλλο μια θέση σε προσβάσιμο σχολείο, με ασφαλή μεταφορά και πρόγραμμα που μπορεί να ακολουθήσει μια οικογένεια.

Εκεί οφείλει να απαντήσει η Πολιτεία: καταγραφή των αναγκών, συζήτηση με τους γονείς, οργάνωση σχολικών μετακινήσεων, επαρκής διδασκαλία της ελληνικής και παιδαγωγική υποστήριξη όπου χρειάζεται. Το παιδί που ξεκινά με βασική γλώσσα τα πομακικά χρειάζεται γέφυρα προς τη σχολική μάθηση. Δεν χρειάζεται να πληρώνει τον λογαριασμό των ενηλίκων για τις ιστορικές τους εκκρεμότητες στο κάτω κάτω.

Και τα πομακικά; Η διατήρησή τους θέλει ανθρώπους που τα μιλούν, εκπαιδευτική κι επιστημονική δουλειά, υλικό και συνεργασία με την κοινότητα. Δεν διασώζεις μια γλώσσα βάζοντάς την δύο φορές τον χρόνο σε μια εορταστική ομιλία και τέλος. Το sapere aude, το «τόλμησε να γνωρίζεις» που ο Καντ έκανε σύνθημα του Διαφωτισμού, ταιριάζει εδώ: η γνώση ανοίγει επιλογές. Δεν τις περιφρουρεί με λουκέτο.

Στη Βαρσοβία ακούστηκε και η “διαφορετική” φωνή

Στην παρέμβασή του στη διάσκεψη της Βαρσοβίας, ο Μπενιαμίν Κόντε, εκπροσωπώντας τον Πολιτιστικό Σύλλογο Πομάκων Νομού Ξάνθης, κατήγγειλε πιέσεις για υιοθέτηση τουρκικής εθνικής ταυτότητας και κοινωνικό αποκλεισμό όσων αναδεικνύουν την πομακική τους καταγωγή. Έθεσε επίσης ζητήματα θρησκευτικών μαθημάτων κι ανεπίσημων διαδικασιών ανάδειξης θρησκευτικών εκπροσώπων. Πρόκειται για σοβαρές καταγγελίες του ομιλητή, που χρειάζονται συγκεκριμένη διερεύνηση. Η παρουσίασή τους βέβαια, σε διεθνή διάσκεψη δεν τις μετατρέπει αυτομάτως σε πόρισμα του ΟΑΣΕ.

Ο Κόντε αμφισβήτησε επίσης ότι ο Μουσταφά Τράμπα τον εκπροσωπεί ως μουφτής. Εδώ χρειάζεται να ξεχωρίζουμε πάντα τη θεσμική αναγνώριση ενός αξιώματος, τη θρησκευτική αποδοχή ενός προσώπου από πιστούς και την αξίωση να εκπροσωπεί συλλήβδην μια κοινότητα. Αυτές οι τρεις συζητήσεις δεν λύνονται με μία ταμπέλα. Το βασικό πολιτικό μήνυμα της παρέμβασης, πάντως, είναι σαφές: κανείς δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη τη συναίνεση όλων.

Ο αυτοπροσδιορισμός έχει αξία όταν ισχύει προς κάθε κατεύθυνση. Όποιος δηλώνει Πομάκος πρέπει να μπορεί να το κάνει ελεύθερα. Όποιος δηλώνει τουρκική ταυτότητα δικαιούται επίσης να εκφράζεται ελεύθερα. Κανένας δεν αποκτά εξουσιοδότηση να συμπληρώνει την ταυτότητα του διπλανού του. Ούτε σύλλογος, ούτε κομματικός μηχανισμός, ούτε θρησκευτικός παράγοντας. Πολύ περισσότερο, κανείς δεν δικαιούται να επιβάλλει σιωπή με φόβο ή με κοινωνική τιμωρία.

Η ενδεδειγμένη απάντηση είναι η προστασία όσων καταγγέλλουν πιέσεις, έλεγχος συγκεκριμένων περιστατικών και χώρος για περισσότερες φωνές. Η μειονότητα δεν είναι χορωδία με υποχρεωτικό “γείτονα” μαέστρο. Και η υπεράσπιση της πομακικής ταυτότητας γίνεται πειστικότερη όταν αναφέρεται στην ίδια ελευθερία για όλους, χωρίς υποχρεωτική μεταγραφή από τη μία συλλογική ταμπέλα στην άλλη.

Επίλογος...

Αν θέλουμε να συνδέσουμε ουσιαστικά τις τέσσερις υποθέσεις, ας ζητήσουμε μετρήσιμα πράγματα: συγκεκριμένα έργα και πόρους για τις μεταφορές, ορατό τοπικό όφελος από την ενεργειακή και στρατιωτική δραστηριότητα, προσβάσιμες σχολικές επιλογές κι έμπρακτη προστασία της ελεύθερης έκφρασης. Αυτή είναι πολιτική με περιεχόμενο. Τα υπόλοιπα προσφέρονται για ωραίες συσκέψεις, εκ των οποίων έχουμε απόθεμα ήδη αρκετό.

Κι όσο στη Θράκη μιλάμε για ασφάλεια, ας ρίξουμε μια ματιά κι απέναντι. Ο Οζάι Σεντίρ της Milliyet, που σχολιάσαμε σε προηγούμενο άρθρο μας, επανήλθε: αυτή τη φορά κατηγορεί το ελληνικό λόμπι στις ΗΠΑ ότι υπονομεύει τον διάλογο με την Τουρκία και στρέφεται κατά του γερουσιαστή Ρικ Σκοτ. Πάλι επιστρατεύτηκε ο συνήθης εξωτερικός «ένοχος» στη ρητορική του;

Το ερώτημα είναι πολιτικό, όχι απόδειξη ότι του δόθηκε εντολή. Στο μεταξύ, στην ίδια την Τουρκία, η υπόθεση των επενδυτικών funds και η έρευνα για πιθανή χειραγώγηση της αγοράς έχουν φέρει σοβαρούς τριγμούς: ο πρόεδρος της αρχής κεφαλαιαγοράς Μαχμούτ Σουτσού παραιτήθηκε επικαλούμενος λόγους υγείας, ενώ ο υφυπουργός Οικονομικών Οσμάν Τσελίκ ζήτησε συνταξιοδότηση. Οι αποχωρήσεις τους δεν αποδόθηκαν επισήμως στο σκάνδαλο. Το AKP κι ο σύμμαχός του απέρριψαν αίτημα κοινοβουλευτικής έρευνας για τις πολιτικές διασυνδέσεις και την εποπτεία, ενώ η κυβέρνηση έχει υποσχεθεί έρευνες κι απόδοση ευθυνών.

Η υπόθεση έχει καλυφθεί από τουρκικά και διεθνή μέσα· η απορία είναι αν θα φωτιστεί με την ίδια επιμονή μέχρι τέλους. Μήπως το πολιτικό κόστος βολεύει να μείνει στα ψιλά; Γιατί η διαφάνεια δεν είναι παντζούρι, όπως λέμε εμείς εδώ πάνω: να ανοίγει τέρμα πάνω για την Αθήνα και να κλείνει μόλις ο ήλιος πέφτει προς την Άγκυρα.

Η Θράκη μπορεί να ενισχύει την ευρωπαϊκή ασφάλεια και συγχρόνως να κάνει καλύτερη τη ζωή των κατοίκων της. Αρκεί να θυμόμαστε ότι η σοβαρότητα κρίνεται τόσο στην αντοχή μιας γέφυρας, όσο και στην ελευθερία ενός γονιού να επιλέγει σχολείο κι ενός πολίτη να λέει ποιος είναι. Να ανοίξουν, λοιπόν, οι διάδρομοι. Αλλά να χωράνε και οι άνθρωποι σ’ αυτούς. Αλλιώς, θα έχουμε πετύχει το εξής παράδοξο: το να φτάνουν ευκολότερα τα εφόδια στη Μολδαβία, απ’ ό,τι το αυτονόητο στο αρμόδιο γραφείο.